Santo Domingo, o convento que foi cuartel, teatro, instituto e museo

Quen entra hoxe no Museo das Mariñas pisa un edificio que leva case cinco séculos cambiando de inquilino. «Aquí estaban os monxes dominicos ata a desamortización do século XIX, cando amablemente se lles invita a saír de aquí», resumía o director do museo, Ángel Arcay, ao comezo da visita que BetanzosHoxe fixo o 29 de setembro ao antigo convento de Santo Domingo, pegado á torre da igrexa. Despois, contou, por alí pasou de todo: a banda de música, o Liceo Recreativo, a Garda Civil, un instituto. E desde 1983, o museo.

O resumo do director cadra co que garda o Arquivo Municipal, que ocupa o mesmo edificio. O inventario máis completo dos seus usos publicouno en 2011 no Anuario Brigantino Alfredo Erias, director do museo durante case corenta anos. BetanzosHoxe contrastou con ese traballo, e con outros da mesma revista, cada dato desta peza. A lista de inquilinos é bastante máis longa da que se adoita contar.

Un testamento e catro confesores

A historia empeza cun enterro. O presbítero betanceiro Antonio González de Sosa foi sepultado o 12 de xaneiro de 1558, e ao abrir o seu testamento, ao día seguinte, viuse que deixaba os seus bens á primeira orde, dominicos ou agostiños, que se establecese na cidade con catro confesores e un bo predicador. Gañaron os dominicos. Frei Diego de Chaves, catedrático en Santiago e confesor de Filipe II, aceptou a doazón e mandou a Betanzos un parente do defunto, o padre Luís de Sosa.

Os frades instaláronse primeiro nunha casa provisional, a chamada «casa do Hórreo», e en febreiro de 1558 empezaron as obras. Levantaron o convento fóra da muralla, nun extremo do que entón se chamaba o campo da feira de San Roque, en terreos da parroquia de San Martín de Brabío. O Campo, hoxe o corazón da cidade, quedaba daquela fóra das murallas. Cara a 1615 o convento xa era priorato, o que supoñía polo menos doce frades.

A torre do Globo

A torre que se ve hoxe non é a primeira. No mapa que Antonio Vázquez debuxou tras o gran incendio de Betanzos do 18 de setembro de 1616 o convento xa aparece construído, pero coa torre anterior, axustada en 1605 co mestre canteiro Rodrigo Martínez, e sen a igrexa actual. A torre barroca rematouse entre 1711 e 1714. Pagouna o arcebispo de Santiago Antonio de Monroy, e quizais a deseñou Domingo de Andrade, aínda que a construíu Fernando de Casas, o mesmo arquitecto que despois faría a fachada do Obradoiro.

É tamén a torre desde a que se solta cada 16 de agosto o Globo de San Roque, como recolle a ficha patrimonial do Concello.

Daquela o convento xa era tamén unha escola. En 1695 Baltasar de Ulloa y Seijas deixoulle aos dominicos 12.000 ducados a cambio do patronato e dun nicho na capela maior, e fundou dúas cátedras, unha de Artes e outra de Moral, que daban os propios frades. Funcionaban en 1721, entre 1736 e 1770 debeu ensinarse tamén Teoloxía Dogmática, e a de Artes seguía aberta en 1812.

Primeiro os franceses, despois a desamortización

En 1793 o convento acolleu relixiosos franceses que fuxían da Revolución. Dezaseis anos despois chegaron outros franceses, con outras intencións: o 11 de xaneiro de 1809 o exército de Napoleón entrou na cidade e no convento, e convertiuno en cuartel. Foi a primeira vez, pero non a última.

Unha lei de 1820 que suprimía as comunidades de menos de 24 relixiosos pechou o convento en 1821, aínda que a igrexa volveu abrir ao ano seguinte a petición da Confraría de Ánimas. A comunidade refíxose ao rematar o Trienio Liberal, pero por pouco tempo. Coa exclaustración xeral, os nove dominicos que quedaban foron expulsados o 25 de agosto de 1835. Perdéronse os papeis do seu arquivo e os libros da biblioteca, e o Goberno chegou a decretar o derrubo do edificio. Impediuno o conde de Taboada, Vicente Roldán y Gil. En 1843 foi o Concello quen quixo tiralo, e tampouco: non había cartos.

132 anos de Garda Civil

Sen frades, o edificio quedou en mans municipais e empezou a súa vida máis movida. En 1849 xa estaba alí a Garda Civil de Cabalería, que, segundo Erias «con intermitencias ou sen elas», quedaría ata 1981, cando se inaugurou o novo cuartel da Feira Nova. Só os frades e o teatro duraron máis no edificio. No Arquivo consérvase o proxecto que o arquitecto Pedro Ramiro Mariño asinou en 1899 para reformar o convento e instalar alí o posto.

Daquela etapa vén unha das historias que conta Arcay. Segundo explicou, a caixa do sepulcro de Sancha Rodríguez, a primeira muller de Fernán Pérez de Andrade, o Bo, que está enterrado en San Francisco, estivo tirada no patio do convento, e durante anos os cabalos da Garda Civil bebían nela. «Por sorte, grazas a iso salvouse», dixo o director, aínda que a peza garda os buratos daquel uso. O museo recuperouna e expona na planta baixa sobre dous leóns de pedra. Un deles, contou, formaba parte dunha casa do casco histórico, e para sacalo houbo que poñer ladrillos no seu lugar.

Liceo, instituto, música e xulgado

Mentres a Garda Civil ocupaba unha parte, o resto do edificio foi enchéndose. En 1867 tiña alí a súa sede o Liceo Recreativo, que marchou en 1873 ao Edificio Arquivo. Ese mesmo ano abriu no convento un Instituto de Segunda Ensinanza Libre, xunto a unha cátedra de Debuxo creada polo Concello. E en 1948, cando cedeu a estrutura do seu edificio, o Liceo tivo que volver uns meses ao vello convento, segundo publicou El Ideal Gallego en 2024 ao dar conta da investigación de Andrea Riveira.

O 12 de novembro de 1882 inaugurouse no baixo do corpo occidental o Teatro Alfonsetti, onde en 1897 se fixo a primeira proxección de cine da cidade. A súa historia, e canto hai de certo no título de cine máis antigo de España, contámola nesta peza.

A banda de música que lembra Arcay aparece na documentación como Academia de Música, en 1901 e de novo en 1934. Polo medio pasaron militares, escolares e xuíces: un rexemento de infantería en 1894, o Escuadrón de Cazadores de Galicia en 1919, unha Escola Nacional de Nenos en 1920 e o Xulgado Municipal, que en 1934 compartía edificio coa Academia de Música, o instituto e a Garda Civil. Máis tarde chegaron unha emisora de radio, un club de xadrez e as majorettes.

Os inquilinos, ano a ano

Museo desde 1983, pero non sempre aquí

O Museo das Mariñas inaugurouno o 25 de febreiro de 1983 o presidente da Xunta, Gerardo Fernández Albor, con Vicente de la Fuente García como alcalde. Naceu do empuxe do Grupo Untia e do ambiente de entusiasmo pola cultura local daqueles anos, e abriu cando aínda quedaban no edificio algunhas das entidades anteriores.

O convento, porén, estaba en mal estado. En setembro de 1985 o museo tivo que marchar ao desaparecido Centro Primario de Hixiene da avenida de Linares Rivas, e alí seguiu aberto mentres canteiros, albaneis e carpinteiros rehabilitaban Santo Domingo. Volveu o 17 de maio de 1993, cando se inaugurou o Centro Cultural Santo Domingo, con Manuel Lagares Pérez de alcalde. Desde entón comparte o edificio coa Biblioteca Municipal Castelao e co Arquivo Municipal.

Dentro, o percorrido segue o fío da cidade e da comarca: os sepulcros medievais, a pegada de Roma e os oficios tradicionais, dos cereais e o pan á vide ou ao liño.

E hai salas propias para as pezas máis singulares, como as táboas do Apostolado da Escola de Rubens, o traxe galego ou os símbolos de Betanzos.

San Roque, de inquilino en Santo Domingo

O convento garda outra historia que explica algo moi betanceiro. O patrón da cidade non ten igrexa propia, e a imaxe de pedra que presidía a súa capela está hoxe en Santo Domingo. Cando a capela de San Roque pechou por ruína en 1875, as imaxes leváronse á igrexa de Santo Domingo, segundo documentou Erias. E en 1973 trasladouse alí o San Roque de pedra que presidía a fachada da capela desde 1716, segundo o cronista oficial, José Raimundo Núñez-Varela. Hoxe está nun arco lateral da capela do Rosario, coa inscrición do seu doador: «LO DIO POR SV DEBOZION D. ROQUE REFOJO».

A capela, na praza, derrubouse case por completo en outubro de 1983, cando xa era de Caixa Galicia, para levantar a súa oficina principal na cidade, que hoxe é de Abanca. O mesmo ano en que o vello convento abría como museo, Betanzos perdía a capela do seu patrón.

Un expediente baleiro

O Arquivo que hoxe ocupa o antigo convento garda tamén a súa propia historia. Arcay confirmou que alí están os expedientes da desamortización. Entre eles hai unha carpeta que Erias reproduciu en 2011: a do expediente para derrubar o convento en 1843. Os papeis que contiña nunca apareceron. O edificio que querían tirar, en cambio, segue en pé, e é o que garda a carpeta.

Fontes: visita ao Museo das Mariñas e conversa con Ángel Arcay (29-09-2026), Alfredo Erias Martínez, «Museo das Mariñas (de Betanzos) (I)», Anuario Brigantino 34 (2011), Alfredo Erias Martínez, «Lembranza da capela de San Roque», Anuario Brigantino 28 (2005), Marta González Rodríguez, «El Teatro Alfonsetti de Betanzos. Primer acto», Anuario Brigantino 34 (2011), José Raimundo Núñez-Varela y Lendoiro, «Ofrenda de una imagen pétrea del Santo para la fachada de su capilla en 1716», ficha da igrexa e convento de Santo Domingo do Concello de Betanzos, Patrimonio Galego e El Ideal Gallego (8-4-2024).